مخاطب خود تبديل به معلوم كند و حقيقتى را كشف كند . در فلسفه و علوم معمولًا چنين هدفى منظور است و چنين نوع قياساتى تشكيل مىشود . البته در اين وقت حتماً بايد از موادى استفاده شود كه يقين‌آور و غير قابل ترديد باشد . ولى گاهى هدف قياس كننده مغلوب كردن و به تسليم وادار كردن طرف است . در اين صورت ضرورتى ندارد كه امور يقينى استفاده شود ، و مىتوان از امورى استفاده كرد كه خودِ طرف قبول دارد و لو يك امر يقينى نباشد . و گاهى هدف ، اقناع ذهن مخاطب است براى اين كه به كارى وادار شود و يا از كارى باز داشته شود . در اين صورت كافى است كه از امور مظنون و غير قطعى دليل آورده شود ، مثل اين كه مىخواهيم شخصى را از كار زشتى باز داريم ، مضرّات احتمالى و مظنون آنها را بيان مىكنيم . گاهى هدف استدلال كننده صرفاً اين است كه چهرهء مطلوب را در آئينهء خيال مخاطب ، زيبا يا زشت كند . در اين صورت با پوشاندن جامه‌هاى زيبا يا زشت خيالى به مطلوب ، استدلال خويش را زينت مىدهد . و گاهى هدف ، صرفاً اشتباهكارى و گمراه كردن مخاطب است . در اين صورت يك امر غير يقينى را به جاى يقينى ، و يا يك امر غير مقبول را به جاى مقبول ، و يا يك امر غير ظنّى را به جاى يك امر ظنّى به كار مىبرد و اشتباهكارى مىنمايد . پس هدف انسان از استدلالهاى خود يا كشف حقيقت است ، يا به زانو درآوردن طرف و بستن راه است بر فكر او ، يا اقناع ذهن اوست براى انجام يا ترك كارى ، يا صرفاً بازى كردن با خيال و احساسات طرف است كه نازيبايى را در خيال او زيبا و يا زيبايى را نازيبا ، و يا زيبايى را زيباتر ، و يا نازيبايى را نازيباتر سازد ؛ و يا هدف ، اشتباهكارى است . به حكم استقراء ، قياسات از نظر اهداف ، منحصر به همين پنج نوع است ؛ و مواد قياسات از نظر تأمين اين هدفها مختلف‌اند . 1 . قياسى كه بتواند حقيقتى را كشف كند « برهان » ناميده مىشود . مادهء چنين قياسى يا بايد از محسوسات باشد مثل اين كه مىگوييم : « خورشيد يك جسم نور دهنده است » و يا بايد از مجرّبات باشد مثل اين كه : « پنى سيلين كانون چركى را در بدن از بين مىبرد » و يا از بديهيات اوليه است مثل اين كه : « دو شىء مساوى با شىء سوم ، خودشان مساوى يكديگرند » ؛ و غير از اين سه نوع نيز قضاياى